Archivo de la categoría: Opinión

LOS VIAJES SON PARA EL VERANO


Columna de Opinión

Algunos momentos de mi estancia en Venecia y en la icónica playa Lido, hace 20 años con Mariana Castelao Cámara / Some moments from my stay in Venice and on the iconic Lido beach, 20 years ago with Mariana Castelao Cámara. Fotos: ISRAEL ROLÓN BARADA

Venecia Julio de 2025

Yo, en mi caso, me he pasado toda la vida viajando, por mi cuenta. Citando a José Alfredo Jiménez, “con dinero o sin dinero…, he hecho siempre lo que quiero…” Es lo más que me satisface en esta vida, además de escribir. Y mi más importante recomendación a todos los que puedan hacerlo por igual.

Este verano en particular, tras un largo recorrido por España e Italia, trabajando también simultáneamente en mi nuevo proyecto biográfico, he terminado mi programa en un lugar único en el mundo, mágico. Un gran destino veraniego por su belleza, su historia, su arquitectura, pero sobre todo por el amor al arte. Un verdadero templo a todas las artes que a su vez proporciona un escenario romántico a todos sus visitantes, independiente del trasfondo cultural, étnico, género, raza o edad.

Se trata de Venecia. Un lugar dorado en mis ensueños donde he estado de puras vacaciones en unas seis ocasiones en mi vida. Desde estudiante universitario hasta el presente.

Anoche, luego de realizar mi último recorrido, incluyendo la visita a la casa museo de Peggy Guggenheim, una verdadera maravilla en todos los sentidos, tanto por la mansión como por la exquisita colección, tuve la feliz experiencia de sentarme a apreciar el atardecer en un bar mirando al Gran Canal y a la iglesia de Santa Lucía. Justo en la mesa del lado se encontraba una simpática familia mexicana del DF, específicamente del Pedregal. Los padres envueltos en un áurea de amor acompañados por sus tres hijos, bendecidos por toda la gracia, la belleza y la fuerza de su juventud, y por supuesto, con todo un mundo por delante.

Al sentir su acento, tan querido para mí, me atreví a interrumpirlos. Hablamos de tantas cosas, política, historia, cultura… Y saltando de tema en tema les conté una anécdota personal. Su acento y el romántico escenario me evocaron inevitablemente un hermoso recuerdo de juventud. Una gran ilusión amorosa que nació y murió en Venecia, justo durante mi primera visita de verano a esta ciudad. Un recuerdo muy profundo y una grata experiencia que pese a los años, décadas, todavía conservo en mi memoria y en mi corazón el nombre de aquella joven universitaria, que, en compañía de su familia, visitaba como turista la bella ciudad. Se llamaba Mariana Castelao Cámara, y para entonces vivía en Villa Obregón de la Ciudad de México.

Venice July 2025.

While many are unable to travel, and perhaps have never even left their country, I recognize that summers are generally the best time of year to travel, visit friends or family we don’t see often due to time and distance. They’re also a chance to discover new places, explore and compare new cultures, and experience unimaginable environments and landscapes.

In my case, I’ve spent my entire life traveling, independently. To quote José Alfredo Jiménez, «with money or without money… I’ve always done what I want…» It’s what brings me the most satisfaction in life, besides writing. And it’s my strongest recommendation to everyone who can do it.

This summer, in particular, after a long trip through Spain and Italy, while also working simultaneously on my new biographical project, I finished my program in a truly unique and magical place. A fantastic summer destination for its beauty, its history, its architecture, but above all, for its love of art. A true temple to all the arts, which in turn provides a romantic setting for all its visitors, regardless of cultural background, ethnicity, gender, race, or age.

This is Venice. A golden place in my dreams, where I’ve been on vacation about six times in my life, from my university days until now.

Last night, after my latest tour, which included a visit to the Peggy Guggenheim Museum—a true marvel in every sense, both for the mansion itself and the exquisite collection—I had the delightful experience of sitting and appreciating the sunset at a bar overlooking the Grand Canal and the Church of Santa Lucia. At the next table sat a charming Mexican family from Mexico City, specifically from Pedregal. The parents, enveloped in an aura of love, were accompanied by their three children, blessed with all the grace, beauty, and strength of their youth, and of course, with a whole world ahead of them.

Upon hearing their accent, so dear to me, I dared to interrupt them. We talked about so many things: politics, history, culture… And jumping from topic to topic, I told them a personal anecdote. Their accent and the romantic setting inevitably evoked a beautiful memory from my youth. A great romantic infatuation that was born and died in Venice, during my first summer visit to the city. A very deep memory and a pleasant experience that, despite the years, decades, I still cherish in my memory and in my heart: the name of that young university student who, accompanied by her family, was visiting the beautiful city as a tourist. Her name was Mariana Castelao Cámara, and at that time she lived in Villa Obregón in Mexico City.

Venice evokes the nostalgia of that romantic moment from my youth. Something inevitable when you perceive so much love in every direction, as well as the Mexican accent in every corner of this artistic hub, so conducive to meeting new friends and, perhaps, finding true love. I think everyone deserves to visit this place at least once in their life. “A PRESTO VENEZIA!”

El contenido y las opiniones expresadas en este texto son responsabilidad exclusiva

CONSULTA AQUÍ OTRAS COLUMNAS DE ISRAEL ROLÓN BARADA

CONSULTA INDÍGENA WIXARIKA, UNA OPORTUNIDAD DE LEGISLAR


Hurgar con catalejos (Columna de opinión)

Por Amado Aurelio Pérez
1990aaapc@gmail.com


La migración de la población indígena dentro de los procesos migratorios internos de nuestro país, nos muestra, que el patrón migratorio predominante sigue siendo rural-urbano, y el perfil demográfico de los migrantes es en su mayoría masculino y en edades productivas.

Asimismo, los estados de Quintana Roo, Nuevo León, Sinaloa, Baja California y Estado de México se consolidan como las entidades de mayor atracción de migrantes indígenas en esta segunda década del milenio. (Fue en la última década del siglo pasado cuando las investigaciones sociodemográficas, se preocuparon definitivamente por mostrar a la luz de los datos demográficos los procesos internos de los migrantes indígenas en las ciudades, tanto en México como en Jalisco.)

La historia nacional (paradójicamente con más énfasis desde la creación del Instituto Nacional Indigenista [INI] en 1948) ha contribuido a diseminar una imagen, tanto de los pueblos como de las personas llamadas indígenas, bastante parcial (aunque también algo haya fomentado la producción de conocimiento en el campo de la antropología, sobre todo a partir de los setenta del siglo pasado, así como resguardado registros importantes para estudiar las 68 lenguas indígenas y algunas de estas realidades a través del cine, los medios impresos y proyectos de radio).

Probablemente por eso todavía es difícil construir con justicia una idea de “indio” o de “indígena” en el imaginario social que no se relacione con el retraso, el pasado glorioso o el folclore (con todo y que los cambios constitucionales promovidos por la presión zapatista y la propia transformación del INI en la CDI [Comisión Nacional para el Desarrollo de los Pueblos Indígenas] bajo el mandato de Vicente Fox hubiesen, al menos en principio y en teoría, impulsado el reconocimiento de estos pueblos). No olvidemos que los tratados de San Andrés Larraizar, ahora son letra muerta.

Fue hasta el siglo XXI cuando la discusión nacional se abrió a las voces de los propios integrantes de las comunidades indígenas respecto de la “conceptualización” sobre lo indio o lo indígena. No estoy segura de sí este debate debiera de existir o si habría que buscar otras posibilidades de denominación y eliminar estos términos de nuestro vocabulario.

El 23 de marzo de 2022, el Lic. Andrés Manuel López Obrador, Presidente de México, recibió en Palacio Nacional a una representación del Pueblo Wixárika.

En diálogo franco y abierto, el Presidente y los miembros del Pueblo Wixárika acordaron la elaboración de un Plan de Justicia. En el mismo acto instruyó al Lic. Adelfo Regino Montes, Director General del Instituto Nacional de los Pueblos Indígenas (INPI), acompañar la elaboración de dicho Plan de Justicia.

En cumplimiento de este encargo, el INPI retomó los procesos de planeación participativa realizados durante 2019 y 2021 con las comunidades de Tatei-kie (San Andrés Cohamiata), Tuapurie (Santa Catarina Cuexcomatitlán), Waut+a (San Sebastián Teponahuaxtlán) y su anexo, Tutsipa (Tuxpan de Bolaños) ubicadas en los municipios de Mezquitic y Bolaños, en el Estado de Jalisco.
La intelectual ayuuk (indígena mixe) Yásnaya Aguilar responde en articulo publicadó por la revista Nexos: “ Nosotros sin México: naciones indígenas y autonomía,” en donde insiste en la importancia de desarticular los discursos y las prácticas nacionalistas, de deconstruir el imaginario que hace del Estado mexicano una nación única y llama indígenas a quienes en realidad son rarámuris, purépechas, mixes, amuzgos, zoques, etcétera, y no un grupo homogéneo. Lo que tienen en común estos pueblos unidos bajo la categoría indígena es el hecho de no haber conformado su propio Estado y haber quedado encapsulados dentro de otros Estados que construyeron prácticas homogeneizantes que los condenaron a la marginación.

La UNESCO reconoció la Ruta Wixárika por los Sitios Sagrados a Wirikuta como Patrimonio Mundial de la Humanidad, específicamente como un Bien en Serie. Este reconocimiento incluye la ruta ritual y comercial que conecta los sitios sagrados del pueblo wixarika, abarcando territorios en los estados de Nayarit, Jalisco, Durango, Zacatecas y San Luis Potosí.

Logro del INAH del Gobierno Federal, durante la 47ª Sesión del Comité del Patrimonio Mundial de la UNESCO en París, la Ruta Sagrada del pueblo Wixárika, fue inscrita en la Lista de Patrimonio Mundial de la Humanidad.

Ahora, falta a la legislatura local honrar su palabra, y legislar sobre la encuesta que levantó el IEPC-JALISCO al tenor siguiente.[1] (La traducción al castellano se encuentra AQUÍ

[1] Plan de justicia de los pueblos WIXÁRIKA, NA’AYERI, O’DAM y MESHIKAN

[1] Aguilar, Yásnaya (2018). Nosotros sin México: naciones indígenas y autonomíaNexos, 18 de mayo.2018 Disponible en: <Disponible en: https://cultura.nexos.com.mx/?p=15878 >. [Consulta: noviembre de 2024]. [1] https://www2.iepcjalisco.org.mx/consultas/?page_id=385# consultado 24Julio2025

ENCUESTA

Iwaurika aka´ut+ariet+ kemeteku´eriwa iwamari ya xeik+a tete uniuka

Municipio: ____________________________________________, jalisco kweyaritsie.

Kepetitewa: ___________________________________________________________

Pe ti wixárika o y+k+ pe tiu niuka: ______________________________________________

¿Hakewa perawiyatsie pereka?: _______________________________________________

¿Kere ku tewa para wiyatsie x+ka mu pehekani? __________________________________

X+ka its+katari tsie peye weni ya i’ kwe me mu +wiya,  a ke neu ut+a tita peti h+k+, tsiere kepetiyur+wame ___________________________________________________________

1.  Hakewa perawiya, ya it+ni pemekatsie akuxi yu yeiyari me te heweiya, ya it+ni p+metehekahu wixarika kemutiumie?

–    H+

–    Hawaik+

2.  ¿P+ petiku eriwa kename its+kame y+we mayuhekwata kewa rawiya tsiere kename wixarika?

–    H+

–    Hawaik+

3.  Peretixatiare tita aix+ tikuy+neni tsiere tita tuyutaxá tinakeme tiy+ní wixaritari waha pa+sta mana Proceso Electoral Local 2020-2021?

–    H+

–    Hawaik+

4.  P+ pereteh+awarie kename ke me yu m+iret+ metama ena Jalisco Kweyaritsie ya it+ni mana municipio  perawiyatsie iwamarixi y+k+ me te uniukat+, m+k+ Censo de Población Indígena y Vivienda 2020, itawewieku Instituto Nacional de Estadística y Geografía (INEGI)?

–    H+

–    Hawaik+

5.  Ek+ kepetikueriwa, ke ane y+aneni xapa ye tuani p+ ayetaineme kename  Wixárika, tsiere kiekame hakiewa me metama, ik+  ke ane yukeneni?

Autoridad SÍ         NO

A   Autoridades tradicionales

     A.1       Gobernador (tatuwani) o Gobernadora            

     A.2       Consejo de Ancianos (as) (kawiterutsixi)                      

     A.3       Asamblea de autoridades tradicionales            

     A.4       Delegaciones              

     A.5       Agentes                      

     A.6       Comisarías tradicionales                      

     A.7       Jefaturas de tenencia              

     A.8       Autoridades de paraje             

     A.9       Ayudantías                  

B   Autoridades agrarias indígenas (comunales y ejidales)

     B.1       Asamblea General                   

     B.2       Comisariado (Ejidal o de Bienes Comunales)                

     B.3       Consejo de Vigilancia               

C   Xika y+k+ petikueriwani, ena kene´ut+a.

6.  Kuruxi neuketsa tita rexeiyat+ ya it+ni ke aku´anet+ y+aneni  yukeneni mana candidatura indígena:

Requisito  SÍ         NO

A   Wixarika h+k+t+                      

B   N+iwat+ kewa wixaritari me metama.              

C   Wixárikak+ u´niukat+               

D   Niwetsiet+ wixaritarik+            

E   Itsikame ha ‘ayame                 

F   Xika aix+ tikayani yu kiekari hapa+sta.              

G  Tiparewiet+ yu kiekari hapa+sta                      

H  A’ix+ tikamiet+ yu kiekari hapa+sta                  

I    Yera parewieka yu kiekari hapa+sta                 

J    Tupa rewieka aix+ ti kuy+neni tinakemek+ kiekari hapa+sta.                

K   ke hate mete parewietsie yu kiekari hapa+sta tuta uximayatame                      

L   Xika y+k+ petikueriwani, ena kene´ut+a.

7.  X+ka a kie me yu waikawa wixaritari me hetamakani hawai karawiayat+, ¿ke ane y+aneni xapa ye tuaka p+ ayetaineme kename pe Wixárika?__________________________________________

8.  X+ka a kie itsikame kaheweni xapa yetuat+ p+ akataineme kename pe Wixárika, ke pe tiku eriwa ke reuyukunukani ik+?

___________________________________________________________

9.  Kurixi neupit+a kehapai xetehehu niuki xemeun+tsatsie xika yuna+ti yaxeik+a xete ku eriwani

Manera     SÍ         NO

A   Tamamate te penkuhapana                 

B   Ta ut+a tepeu ‘uwe.                

C   Xapatsie pite te uti utiwa                     

D   Xika y+k+ xetehehuni, ena kene´ut+a.

Tita aix+ tinakemek+ tikuy+neni me mayu uitiwa iwamarixi ya xeikia tete ‘uniuka kename partidos políticos, meyun+t´kait+, ya ta ha´paina me mayu uitiwa yuhetsie miemek+, reumienik+ mana ayuntamientos.

10. Xika municipios metehawiyatsie me h+k+ni 50% ya ´i waikawa me ukutetika+t+ iwamarixi y+k+ me te uniuka, yepe tiku’eriwa kename partidos políticos meheu ’ut+ani kehate meyu u+t+at+we tinakeme kemeyum+iret+ metahawiya mana municipio?

–    H+

–    Hawaik+

–    ¿Titak+ ye petiku ‘eriwa?___________________________________________________

11. Mana municipios metehawiya x+ka me h+kini 20% ya ‘i waikawa ka anti axet+ 50%, yepe tiku’eriwa kename p+reuyuku ut+aka yemey+paimet+  mana kiekatari  keme te’uparewieni mana  ayuntamiento?

–    H+

–    Hawaik+

–    ¿Titak+ ye petiku ‘eriwa?___________________________________________________

12. Mana municipios metehawiya área metropolitana de Guadalajara,  yepe tiku’eriwa kename p+reuyuku ut+aka yemey+paimet+  mana kiekatari  keme te’uparewieni mana  ayuntamiento?

–    H+

–    Hawaik+

–    ¿Titak+ ye petiku ‘eriwa?___________________________________________________

13. X+ka yu auxuwit+ (5) municipios metahawiyani 50% ya ‘i waikawa, yepe tiku’eriwa kename hix+ata me at+ kehate meyu uit+atiwe mana presidencias municipales me h+kini iwamari ya xeik+a te te uniuka?

–    H+

–    Hawaik+

–    ¿Titak+ ye petiku ‘eriwa?___________________________________________________

Tita aix+ tinakemek+ tikuy+neni me mayu uitiwa iwamarixi ya xeikia tete ‘uniuka kename partidos políticos, meyun+t´kait+, me mayu uitiwa mana diputaciones.

14. Ye petiku’eriwa kename xit+ aka ut+arieka iwamarixi ya xeik+a te te uniuka mana me meu ut+ariwatsie meyu uit+at+we  tsie timieme representación proporcional?

–    H+

–    Hawaik+

–    ¿Titak+ ye petiku ‘eriwa?__________________________________________________

15. Kuruxi neupit+a titatsie xetehetimamatekie ke tutaine kiekaripa, ya it+ni xeme kexete uyuh+awe.

Herramienta         SÍ         NO

A   Perifoneo                    

B   Radio comunitaria                   

C   Carteles                      

D   Periódico local             

E   Correo electrónico                  

F   Llamadas y mensajes telefónicos                     

G  Mensajes por WhatsApp                     

H  Redes sociales (Facebook, Instagram, otras)                 

I    Xika y+k+ xetehehuni, ena kene´ut+a.

16. Ena keneu ut+a xika y+k+ peti ku ‘eriwani, ya it+ni tita kwa ‘atiunak+x+.

________________________

El contenido y las opiniones expresadas en este texto son responsabilidad exclusiva

CONSULTA AQUÍ MÁS COLUMNAS DE AMADO AURELIO PÉREZ CASTAÑEDA